.
| امروز جمعه, ۴ مهر , ۱۳۹۹ | Friday, 25 September , 2020 |
فارسی English

بررسی رویکردهای پنج‎گانه در مواجهه با علم

رضا غلامی

عضو هیئت علمی مرکز پژوهش‎های علوم انسانی اسلامی صدرا

gholami@sccsr.ac.ir

چکیده

این مقاله از دو بخش عمده تشکیل شده است: بخش اول، تبیین چهار رویکرد موجود درباره علم در میان مسلمانان و شعب گوناگون هر یک از رویکردهای مزبور به همراه با نقد مختصر هر یک از آنها؛ و بخش دوم، تبیین رویکرد پنجم به مثابه رویکرد مختار در قالب چهار اصل عمده. در بخش پایانی این مقاله با طرح چندین پرسش فلسفه علمی و پاسخ به آنها، پایداری رویکرد پنجم که رویکرد مختار است ارزیابی شده است. مغز رویکرد پنجم این است که اولاً قلمرو دین مقتضی شکل‎گیری علوم انسانیِ اسلامی است، لکن مقتضی شکل‎گیری علوم طبیعی، فنی و پزشکی اسلامی نیست؛ ثانیاًً در علوم انسانی اسلامی، قرار بر جذب دانش و روش‎شناسی های تجربی نیست، بلکه بر اساس منطقه‎بندی جدیدی که در ساحت علم بالمعنی الاعم صورت می‌گیرد، هر یک از منابع و روش‎شناسی های علمی بر حسب قابلیت و کارکردی که دارد به‌تنهایی و یا شراکتی در یک یا چند منطقه مشخص از مناطق مزبور قرار می‌گیرد. مهم‎ترین ثمره این طبقه‎بندی، ارتقای کارآمدی علوم انسانیِ اسلامی در شناخت و حل مسائل اساسی بشر و نزدیک کردن معرفت انسان به‎ یقین است؛ ثالثاًً علوم طبیعی، فنی و پزشکی، اسلامی و غیراسلامی ندارند، لیکن در صورت عدم تعارض با زیرساخت‌های فکری اسلام، مورد تأیید اسلام‌اند و عملاً نیز مشروعیت می‌یابند؛ رابعاً بشر در زندگی دنیوی دارای نیازها و پاسخ‎های مشترک است و اسلام دستاوردهای بشری در حوزه علم و فناوری را مگر در مواردی که با هدف پلید به دست آمده باشد، قبول دارد؛ خامساً اراده انسان در شکل‎گیری علم گرچه انکارناپذیر است، اما تفاوت اراده به نسبی کردن خوبی و بدی در حوزه علم نمی‎انجامد؛ سادساً اسلام جبر تاریخی را قبول ندارد و انسان‎ها را در تغییر شرایط محیطی مسئول می‎انگارد؛ لذا در اسلام چیزی به نام توقف و سکون در برابر شرایط به نام حوالت تاریخی و غیره وجود ندارد و قائلان به این دیدگاه، خواسته یا نخواسته به سکولاریسم تن داده‌اند.

کلیدواژگان: معرفت، عقل برهانی، عقل جزئی، علم تجربی، روش‎شناسی، سکولاریسم، علم دینی، فناوری و پیشرفت.

منابع:

  • قرآن مجید.
  • باربور، ایان (۱۳۶۲). علم و دین. ترجمه بهاء‎الدین خرمشاهی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  • بازرگان، مهدی (۱۳۳۸). عشق و پرستش. تهران: کانون نشر پژوهش‎های اسلامی.
  • ــــــــــــــــــــ (۱۳۷۹).  مجموعه آثار. جلد ‎ تهران: انتشارات قلم.
  • ــــــــــــــــــــ (۱۳۵۳). باد و باران در قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  • باقری، باقر (۱۳۸۲). هویت علم دینی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۶). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. قم: مرکز نشر اسراء.
  • چالمرز، آلن اف. (۱۳۹۳). چیستی علم (درآمدی بر مکاتب علمشناسی فلسفی). ترجمه سعید زیباکلام. تهران: سازمان سمت.
  • زاهدی، محمدصادق و ثمره هاشمی، سیداحمد (۱۳۹۲). رابطه علم و دین در آرای مرتضی مطهری و مهدی بازرگان، پژوهشهای علم و دین، ۴ (۲): ۵۹-۷۶٫
  • زرشناس، شهریار (۱۳۷۴). درباره ایدئولوژی‎زدایی، نشریه صبح. ۲۸-۳۲٫
  • سروش، عبدالکریم (۱۳۷۳). قبض و بسط تئوریک شریعت، نظریه تکامل معرفت دینی. تهران: انتشارات صراط.
  • شریفی، احمدحسین (۱۳۹۳). مبانی علوم انسانی اسلامی. تهران: انتشارات آفتاب توسعه.
  • عسگری، حسین (۱۳۸۹). روستای ایستا (پژوهشی درباره اهل توقف در طالقان). تهران: نشر شهید سعید محبی.
  • غلامی، رضا (۱۳۹۱). اسلام و جهانی شدن. تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
  • فردید، سیداحمد (۱۳۸۷). دیدار فرهی و فتوحات آخرالزمان. به کوشش محمد مددپور. تهران: مؤسسه فرهنگی و پژوهشی چاپ و نشر نظر.
  • قائمی‎نیک، محمدرضا (۱۳۸۸). نظریه‌ها و آرا در باب نسبت علم و دین (مقدمه‌ای بر پژوهش درباره امکان علم دینی)، مجله راهبرد فرهنگ. ۶: ۹۵-۱۲۴٫
  • مطهری. مرتضی (۱۳۷۷الف). مجموعه آثار. جلد ‎۶ (اصول فلسفه و روش رئالیسم). قم: انتشارات صدرا.
  • مطهری. مرتضی (۱۳۷۷ب). مجموعه آثار. جلد ‎۱۳ (توحید و تکامل). قم: انتشارات صدرا.
  • معینی علمداری، جهانگیر (۱۳۹۲). روششناسی نظریه‌های جدید در سیاست (اثباتگرایی و فرااثباتگرایی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  • مقدم حیدری، غلامحسین (۱۳۹۳). علم و عقلانیت نزد پل فایرابند. تهران: نشر نی.
  • مقدم حیدری، غلامحسین (۱۳۸۵). قیاسناپذیری پارادایم‌های علمی. تهران: نشر نی.
  • موحد ابطحی، سیدمحمدتقی (۱۳۸۹). اراده‎گرایی،به مثابه مبنایی برای علم دینی در نظریه فرهنگستان علوم اسلامی، معرفت کلامی، ۱(۴): ۱۷۹-۲۰۸٫
  • نصر، سیدحسین (۱۳۸۲). نیاز به علم مقدس. ترجمه حسن میانداری. قم: انتشارات طه.
  • نیوتن اسمیت، و پوپر، ویلیام (۱۳۹۴). علم و عقلانیت. ترجمه سیدیاسر جبرائیلی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
برچسب‌ها:, , , , , , , ,

Comments are closed.